رشيد در آموزه هاي قرآني

 

رشد از مسايل و مباحث مهمي است كه در حوزه هاي مختلف به ويژه روان شناسي رشد و روان شناسي اجتماعي مورد بررسي و تحليل قرار مي گيرد. اين واژه در همه كاربردها و اصطلاحات علمي به معناي برخورداري از توانايي هاي است كه انسان به عنوان ظرفيت از آن برخودار مي باشد. سلامت و فقدان نقص در آن به عنوان مهم ترين مولفه مطرح مي باشد.

 

بازخواني مساله رشد و اشخاص رشيد در آموزه هاي قرآني به معناي شناخت انسان كامل و سالم از ديدگاه قرآن است. انسان رشيد در آموزه هاي قرآني كسي است كه در حد اعتدال و استوا قرار گرفته است و از توانايي و ظرفيت هاي خويش بهره برده است. وي هر چند ممكن است به كمال دست نيافته و انسان كاملي نباشد ولي انسان معتدل و مستوي است كه مي توان وي را به عنوان مصداق انساني بر شمرد. به اين معنا كه انسان مي تواند غير رشيد و يا رشيد باشد. غير رشيد كسي است كه از ظرفيت و توانايي هاي خويش بهره نبرد و در حوزه هاي جسمي و روحي و رواني دچار نقص است. در اين نوشتار با نگاهي به انسان رشيد كوشش مي شود تا مولفه هاي آن از ديدگاه قرآن در حد امكان اين نوشتار دانسته شود.

 

گستره مفهومي رشد

 

رشد در كاربرد قرآني به حوزه هاي بينشي و نگرش و نيز حوزه علم و عمل راه مي يابد. از اين رو از رشد در برابر گمراهي سخن رفته است و هدايت و راه يابي به دين و اصول بينشي آن به عنوان رشد مطرح مي شود. در كاربرد قرآني آموزه هاي وحياني كه از سوي خداوند فرو فرستاده شده است به عنوان آموزه هاي رشدي بر شمرده مي شود. بنابراين همان آيات و بينات قرآني به عنوان رشد مطرح است. از اين رو قرآن مي فرمايد: قد تبين الرشد من الغي؛ به درستي راه رشد از راه گمراه به روشني تبيين شده است.(بقره آيه 256)

 

دانش رشد به عنوان دانشي بيان شده است كه انسان را به امور كمالي و غيبي و ناشناخته ها رهنمون مي سازد. در كاربرد قرآني دانش رشدي غير از دانش حصولي معمولي و از نوع دانش شهودي است كه انسان مي تواند با ياري آن از باطن و ملكوت چيزها آگاه گردد و زمان از پيش روي وي برداشته و گذشته و حال و آينده مفهوم خود را از دست بدهد. از اين روست كه حضرت موسي (ع) خواستار دست يابي به دانش رشدي است كه در اختيار عالم رباني (خضرنبي عليه السلام ) است. وي زماني در پي اين دانش مي رود كه پيامبر داراي شريعت و عالمي بزرگ و دربردارنده علوم و معارف بسياري است.(كهف آيه 66)

 

به نظر مي رسد دانش رشدي كه حضرت موسي(ع) مي جويد دانشي است كه خداوند به حضرت ابراهيم پس از آزمون هاي بسيار بخشيده است و فرموده است كه ما ملكوت آسمان ها و زمين را به وي نشان داده ايم . به اين معنا كه دانش رشدي كه به حضرت بخشيده شده ( انبياء آيه 51) همان علم به ملكوت و باطن امور بوده است. بنابراين دانش رشدي دانشي است كه انسان را به مقام خاص مي رساند و در حوزه هدايت محض الهي قرار مي گيرد.

 

اما كاربرد ديگري كه در آيات قران براي آن مي توان يافت در حوزه عمل است. به اين معنا كه شخصي را رشيد مي نامند كه بر پايه دانش حقيقي و علوم واقعي خويش عمل كند و از راه اعتدال و استوا بيرون نرود. از اين روست كه از زبان حضرت لوط(ع) اين پرسش را مطرح مي سازد كه آيا در ميان قوم و قبيله وي كسي نيست كه به اعتدال و استوا باشد و راه افراط و تفريط را نپيمايد. به اين معنا كه قوم لوط گرفتار فرط و افراط بوده و از راه اعتدال و درست بيرون رفته و به لواط مي پرداختند. از اين رو هنگامي كه به خانه وي هجوم مي آورد از آنان سراغ مردي رشيد و معتدل را مي جويد كه راه افراط را طي نكرده باشد.(هود آيه 78)

 

مرشد در آموزه هاي قرآني كسي است كه مردم را اعتدال و ميانه روي بخواند و از آنان بخواهد كه راه راست و ميانه را كه راه مستقيم و صراط راست است را نشان دهد و از گمراهي بازدارد .(كهف آيه 17)

 

البته هر كسي مدعي آن است كه او به اعتدال است و از آن جايي كه در نزد همگان اعتدال و استوا و رشد يافتگي امري مطلوب و محبوب است هر كسي مدعي آن است كه او فردي رشيد است. بنابراين مي بيينم كه در برابر مومن آل فرعون و حضرت موسي (ع) كه مردم را به اعتدال و استوا مي خواند و مي كوشد تا ايشان در حوزه هاي بينشي و عملي معتدل و بر رشد باشند، فرعون نيز مدعي رشد مي شود و مي گويد كه من مي خواهم شما را به رشد و اعتدال رهنمون باشم.(غافر آيه 29 و 38) قرآن تاكيد مي كند كه گمراهان دعوي خويش را به عنوان رشد و اعتدال مطرح مي سازند و باطل خويش را حق جلوه مي دهند تا اين گونه مردمان سليم النفس و پاك را گمراه سازند و شبهات در جان ايشان اندازند. از اين رو هشدار مي دهد كه مدعيان رشد گاه خود گروهي گمراه هستند و در عمل و رفتار خويش رشيد نيستند.(هود آيه 97)

 

قرآن براي شناسايي و آگاهي بخشي به مردمان در باره اين كه رشد چيست و رشيد كسيت به تفصيل توضيح مي دهد. با نگاهي به سوره هاي غافرو كهف و به ويژه سوره حجرات مي توان دريافت كه رشد همه حوزه هاي بينشي و نگرش و جسمي و رفتاري را شامل مي شود و در مراد از آن اعتدال و ميانه روي در امور و بهره گيري از تمامي فرصت ها و ظرفيت هاي بشري براي دست يابي به كمال است.

 

نگاهي گذرا به آيات سوره حجرات به خوبي روشن مي سازد كه رشيد كسي است كه آن چه به دانش و علم يافته به صورت امري بينشي و نگرشي در حوزه رفتاري خويش به جا آورد. در حقيقفت رشيد در كاربرد قرآني ناظر به رفتار و اعمال شخص مي باشد. كسي كه در حوزه علم و بينش و نگرش به استوا و اعتدال دست يافته باشد در رفتار و كردار و منش خويش نيز آن را به خوبي نشان مي دهد. در حقيقت رشيد كاربردي در حوزه اخلاق اجتماعي دارد. شخص رشيد كسي است كه در حوزه انديشه و بينش بر ايمان است و از كفر بيرون است و در حوزه عمل اجتماعي و منش و رفتار نسبت به آموزه هاي وحياني و فرمان ها و دستورهاي اجتماعي اولوالامر و صاحبان دولت اسلامي گرفتار فسوق و عصيان نيست.

 

قرآن در آيات سوره حجرات به همه اين حوزه ها توجه مي دهد. به اين كه چگونه با پيامبر(ص) و ديگر اولياي امور اجتماعي رفتار كرد و اين كه نسبت به آموزه هاي اخلاقي و هنجارهاي اجتماعي چگونه واكنش نشان داد و اين كه چگونه نسبت به دين و عمل به آن اطاعت ورزيد.

 

از اين روست كه خداوند در سوره حجرات به همه اين مباحث و مسايل مي پردازد و در آيه 7 سوره حجرات مي فرمايد: واعلموا ان فيكم رسول الله لو يطعيكم في كثير من الامر لعنتم و لكن الله حبب الكيم الايمان و زينه في قلوبكم و كره اليكم الكفر و الفسوق و العصيان اولئك هم الراشدون؛  و بدانيد كه پيامبر خدا در ميان شماست و شما بايد اين نعمت را پاس داريد. اگر او در بسياري از امور از آراي شما پيروي كند دچار زحمت مي شويد و به هلاكت مي افتيد و خدا نخواسته است كه چنين شود بلكه ايمان را براي شما محبوب و دوست داشتني كرده است و آن را در دل هاي شما بياراست و زينت داد و كفر و فسوق و عصيان را در نظرتان ناخوشايند ساخت تا رشد يابيد ؛ آنان كه اين گونه اند همان كساني هستند كه رشد يافته و رشيد مي باشند.

 

بنابراين روشن شد كه رشد و رشيد در آموزه هاي قرآني ارتباط تنگاتنگي با حوزه هاي علم و عمل در ابعاد فردي و اجتماعي دارد. از اين كه ايمان آورده و در بينش و نگرش راه اعتدال و مستقيم را طي كند و فسق و فجور نورزد و گناه نكند و در حوزه عمل اجتماعي وسياسي نيز عصيان نكرده و به فرمان هاي صاحبان امر گوش داده و فرمان برد.

/ 0 نظر / 4 بازدید